| |
| triadycznosc_peircea [2022/05/10 00:25] – utworzono zubekj | triadycznosc_peircea [2022/05/10 20:33] (aktualna) – o rodzajach przyczynowości zubekj |
|---|
| ====== Triadyczność Peirce'a ====== | ====== Triadyczność Peirce'a ====== |
| |
| Podstawowa triada Peirce'owska ustanawiająca meta-strukturę, według której budowane są pozostałe triady, to Pierwsze, Drugie, Trzecie. W liście do lady Welby z 12 października 1904 definiuje je następująco, w sposób elegancki i zwięzły, choć może nie idealnie przejrzysty: | Podstawowa triada Peirce'owska ustanawiająca meta-strukturę, według której budowane są pozostałe triady, to Pierwsze, Drugie, Trzecie. W liście do lady Welby z 12 października 1904 definiuje je w sposób elegancki i zwięzły, choć może nie idealnie przejrzysty: |
| - Pierwsze jest kategorią bycia tego, co jest takie jakie jest samo przez się i bez związku z czymkolwiek innym. | - Pierwsze jest kategorią bycia tego, co jest takie jakie jest samo przez się i bez związku z czymkolwiek innym. |
| - Drugie jest kategorią bycia tego, co jest takie jakie jest w odniesieniu do czegoś drugiego ale w oderwaniu od jakiegokolwiek trzeciego. | - Drugie jest kategorią bycia tego, co jest takie jakie jest w odniesieniu do czegoś drugiego ale w oderwaniu od jakiegokolwiek trzeciego. |
| - Trzecie jest kategorią bycia tego, co jest takie jakie jest poprzez ustanowienie relacji między czymś drugim a czymś trzecim. | - Trzecie jest kategorią bycia tego, co jest takie jakie jest poprzez ustanowienie relacji między czymś drugim a czymś trzecim. |
| |
| Przykładem Pierwszego są doznawane **jakości** (ale w oderwaniu od sytuacji ich doświadczenia). Przykładem takiej podstawowej jakości może być kolor, np. czerwona barwa doświadczana sama w sobie (nie jako atrybut przypisywany konkretnemu obiektowi). Przejawami Drugiego są wszelkie **relacje diadyczne**, takie jak faktyczne interakcje między konkretnymi obiektami w świecie. Trzecie dotyczy **systemiczności**, czyli opisaniu relacji poprzez ogólną regułę czy prawo. Z konieczności opisuje już nie pierwotne jakości, nie fizyczne obiekty i zjawiska, ale zjawiska mentalne. | Przykładem Pierwszego są doznawane **jakości** (ale w oderwaniu od sytuacji ich doświadczenia). Przykładem takiej podstawowej jakości może być kolor, np. czerwona barwa doświadczana sama w sobie (nie jako atrybut przypisywany konkretnemu obiektowi). Przejawami Drugiego są wszelkie **relacje diadyczne**, takie jak faktyczne interakcje między konkretnymi obiektami w świecie, konkretne własności obiektów itp. Trzecie dotyczy **systemiczności**, czyli opisaniu relacji poprzez ogólną regułę czy prawo. Opisuje już nie same pierwotne jakości i nie fizyczne obiekty i zjawiska, ale również mentalne sądy na temat jakości, obiektów i zjawisk. |
| |
| Być może kategorie Peirce mogą rzucić światło na odczuwalny rozdźwięk między metodami jakościowymi a ilościowymi. Metody jakościowe koncentrują się na Pierwszym w tym sensie, że starają się być wierne jednostkowości badanego obiektu. Starają się znaleźć charakterystyczne dla niego jakości, nie boją się też indywidualnego doświadczenia badacza. Metody ilościowe w naturalny sposób korzystają z Drugiego – liczby są szczególnym przykładem relacji porządkującej elementy w zbiorze. Porównując obiekty ilościowo zaciera się ich indywidualny charakter poprzez umieszczenie na wspólnej skali. Ciekawą obserwacją jest, że wyjaśnienia budowane w ramach Drugiego mają charakter bottom-up lecz nie top-down: poprzez diadyczne oddziaływania wielu par obiektów może wyłonić się struktura, ale nie można pokazać, w jaki sposób ta ogólna struktura ogranicza pojedyncze oddziaływania. Do tego rodzaju wyjaśnień potrzebne jest właśnie Trzecie, które zadziała na mocy ogólnego systemowego prawa aplikowalnego w konkretnej sytuacji. | Być może kategorie Peirce mogą rzucić światło na odczuwalny rozdźwięk między metodami jakościowymi a ilościowymi. Metody jakościowe koncentrują się na Pierwszym w tym sensie, że starają się być wierne jednostkowości badanego obiektu. Starają się odnaleźć charakterystyczne dla niego jakości, nie boją się też włączać indywidualnego doświadczenia badacza. Metody ilościowe korzystają z Drugiego – liczby są szczególnym przykładem relacji porządkującej elementy w zbiorze. Porównując obiekty ilościowo zaciera się ich indywidualny charakter poprzez umieszczenie na wspólnej skali. Większość logik formalnych również zbudowana jest na relacjach diadycznych; Peirce podkreśla to odnosząc się do prac Russella i Whiteheada. |
| | |
| | Peirce zwracał uwagę, że rodzajem relacji kategorii Drugiego jest relacja między bezpośrednią przyczyną a skutkiem, rozważana jednak nie jako ogólne prawo (to byłoby domeną Trzeciego), ale konkretny przejaw jego egzekucji. Rozwijając tę myśl, można przeanalizować różne rodzaje wyjaśnień przyczynowych w tych kategoriach. |
| | - Pierwsze – jakościowy opis natury zjawiska, w zasadzie nie opisuje przyczynowości. |
| | - Drugie – proste wyjaśnienia przyczynowo-skutkowe oparte o diadyczne relacje w ramach jednego poziomu. W terminach Arystotelesa przyczynowość efektywna („kule bilardowe”) i materialna (z czego coś jest złożone). |
| | - Trzecie – systemowe wyjaśnienia przyczynowo-skutkowe, obejmujące wiele poziomów i zjawiska emergentne. W terminach Arystotelesa przyczynowość formalna (jaką coś realizuje formę, zasadę) i finalna (jaki coś ma cel). Możliwa przyczynowość cyrkularna: bottom-up i top-down. |