triadycznosc_peircea

Ta strona jest tylko do odczytu. Możesz wyświetlić źródła tej strony ale nie możesz ich zmienić.
====== Triadyczność Peirce'a ======

Podstawowa triada Peirce'owska ustanawiająca meta-strukturę, według której budowane są pozostałe triady, to Pierwsze, Drugie, Trzecie. W liście do lady Welby z 12 października 1904 definiuje je w sposób elegancki i zwięzły, choć może nie idealnie przejrzysty:
  - Pierwsze jest kategorią bycia tego, co jest takie jakie jest samo przez się i bez związku z czymkolwiek innym.
  - Drugie jest kategorią bycia tego, co jest takie jakie jest w odniesieniu do czegoś drugiego ale w oderwaniu od jakiegokolwiek trzeciego.
  - Trzecie jest kategorią bycia tego, co jest takie jakie jest poprzez ustanowienie relacji między czymś drugim a czymś trzecim.

Przykładem Pierwszego są doznawane **jakości** (ale w oderwaniu od sytuacji ich doświadczenia). Przykładem takiej podstawowej jakości może być kolor, np. czerwona barwa doświadczana sama w sobie (nie jako atrybut przypisywany konkretnemu obiektowi). Przejawami Drugiego są wszelkie **relacje diadyczne**, takie jak faktyczne interakcje między konkretnymi obiektami w świecie, konkretne własności obiektów itp. Trzecie dotyczy **systemiczności**, czyli opisaniu relacji poprzez ogólną regułę czy prawo. Opisuje już nie same pierwotne jakości i nie fizyczne obiekty i zjawiska, ale również mentalne sądy na temat jakości, obiektów i zjawisk.

Być może kategorie Peirce mogą rzucić światło na odczuwalny rozdźwięk między metodami jakościowymi a ilościowymi. Metody jakościowe koncentrują się na Pierwszym w tym sensie, że starają się być wierne jednostkowości badanego obiektu. Starają się odnaleźć charakterystyczne dla niego jakości, nie boją się też włączać indywidualnego doświadczenia badacza. Metody ilościowe korzystają z Drugiego – liczby są szczególnym przykładem relacji porządkującej elementy w zbiorze. Porównując obiekty ilościowo zaciera się ich indywidualny charakter poprzez umieszczenie na wspólnej skali. Większość logik formalnych również zbudowana jest na relacjach diadycznych; Peirce podkreśla to odnosząc się do prac Russella i Whiteheada.

Peirce zwracał uwagę, że rodzajem relacji kategorii Drugiego jest relacja między bezpośrednią przyczyną a skutkiem, rozważana jednak nie jako ogólne prawo (to byłoby domeną Trzeciego), ale konkretny przejaw jego egzekucji. Rozwijając tę myśl, można przeanalizować różne rodzaje wyjaśnień przyczynowych w tych kategoriach.
  - Pierwsze – jakościowy opis natury zjawiska, w zasadzie nie opisuje przyczynowości.
  - Drugie – proste wyjaśnienia przyczynowo-skutkowe oparte o diadyczne relacje w ramach jednego poziomu. W terminach Arystotelesa przyczynowość efektywna („kule bilardowe”) i materialna (z czego coś jest złożone).
  - Trzecie – systemowe wyjaśnienia przyczynowo-skutkowe, obejmujące wiele poziomów i zjawiska emergentne. W terminach Arystotelesa przyczynowość formalna (jaką coś realizuje formę, zasadę) i finalna (jaki coś ma cel). Możliwa przyczynowość cyrkularna: bottom-up i top-down.